De Indische invloed op de Amsterdamse School

 

Adamse School

Indië en de Amsterdamse School

Op 9 april jongstleden opende de tentoonstelling ‘Wonen in de Amsterdamse School’ in het Stedelijk Museum Amsterdam. Mooi vormgegeven tentoonstelling, vol warme, roodbruine en paarse kleuren, waarbij interieurs centraal stonden. Aardig was het dat er zowel in de tentoonstelling als door de rondleiders aandacht gegeven werd aan de culturele invloed van Indonesië op de vormgeving van (het interieur van) de Amsterdamse School.

In de eerste zaal staat een piramide vol klokken centraal. Bij een dikbuikige houten klok van Michel de Klerk wordt de aandacht gevestigd op de kleine kala-kop die de top van de klok siert. In veel hindoe-Javaanse tempels sieren deze koppen de ingangen en eindstukken van leuningen. Kala symboliseert dan de tijd die immer voortkruipt en zo alles, ook het leven, consumeert. Ook verschaft het Kala-monster bescherming door de kwade geesten weg te jagen. Op een klok, die volgens kunsthistoricus Frans van Burkom ook de ogen van een slak toont, is die wegtikkende (Kala) en kruipende (slak) tijd zo mooi gesymboliseerd.

IMG_4042 [13507].jpg

Wisselwerking met Indië

Er is ook een zaaltje ingericht dat ‘Wisselwerking met Nederlands-Indië’ heet. Jammer dat de ontwerpers het daar nodig vonden om gamelanmuziek te laten horen. Het wordt over het algemeen veel gebruikt om de ‘juiste’ sfeer in Nederland op te roepen (en dat zijn meestal gezellige nostalgische tempo doeloe-gevoelens), maar gamelanmuziek heeft werkelijk waar niets met de Westerse architectuur van Indië of de bevolkingsgroepen waarover de tentoonstelling het heeft te maken. Maar waar ik graag even verder op in wil gaan, is de bewering die de tentoonstellingsmakers in dit hokje (want meer is het niet) doen. ‘Weinig ontwerpers waren er daadwerkelijk geweest’, leest de zaaltekst, ‘maar zij konden zich een beeld vormen van de cultuur door geïmporteerde producten, publicaties en tentoonstellingen’. Met deze zinsnede onderken je mijns inziens de invloed van Indië op de Amsterdamse School.

Ed. Cuypers en Indië

Eduard Cuypers (1859-1927) (de neef van Pierre Cuypers – ‘de man van het Rijks en het Centraal Station’) kan wel gezien worden als het startpunt van de Amsterdamse School:  zijn architectenbureau bracht de drie belangrijkste architecten van de Amsterdamse School voort, namelijk Michel de Klerk (1884-1923), Piet Kramer (1881-1961) en Johan Melchior van der Mey (1878-1949). Dit architectenbureau had ook nauwe banden met Nederlands-Indië: in 1909 had Eduard Cuypers in Indië een dependance van zijn Amsterdamse bureau opgericht. Dit bureau, met onder meer architecten Th. C. Nix en S. Dikstaal, zou het meest succesvolle architectenbureau van Nederlands-Indië[1] worden en zou tot na de politieke machtsoverdracht, tot 1954, blijven bestaan.

Cuypers’ werk werd indertijd zelf nauw in verband gebracht met de cultuur van Java en Bali. Gerard Vissering, president van De Nederlandsche Bank in 1928 en voor wie Cuypers de zomervilla Die Clinghe in Bloemendaal had ontworpen, schreef na Cuypers’ overlijden in een in memoriam uitgebreid  over de invloed van Indië op Cuypers’ carrière als architect. Hij schreef:

‘Zie ik het goed, dan heeft hij echter zijne grootste evolutie doorgemaakt door en na zijne reis naar ons Indië in 1909. Het Oostersche land heeft een diepen indruk op hem gemaakt, vooral door zijne grootte, door de mooie lijnen in de inheemsche bouwkunst en door de mooie kleuren in de bergen. Hij strekte zijne reis uit ook over Bali en was doorloopend opgetogen over wat hij zag van inlandsche kunst, zelfs in eenvoudige dessa’s.’[2]

Vissering verhaalt verder dat niet alleen vele tekeningen door het bureau in Amsterdam werden gemaakt voor het bureau in Indië, maar ook dat zij tekenaars en opzichters naar Indië zonden. Deze mensen kwamen vervolgens weer terug, met nieuwe ideeën en inzichten, om in Nederland hun werk voort te zetten.[3] Hieruit, en uit de opzet van het in memoriam waarin geen duidelijk onderscheid gemaakt wordt tussen de projecten in Nederland of Indië, blijkt dat het niet mogelijk is Cuypers’ Indische en Nederlandse werk los van elkaar te zien. Vanuit hun referentiekader was dat gegeven logisch: Indië en Nederland waren onderdeel van hetzelfde Koninkrijk.[4]

De directe relatie die Cuypers had met Java en Bali zou in Indië resulteren in een meer formalistische art deco-stijl dan de uitbundigere Amsterdamse School in Nederland. Ze bouwden verschillende vestigingen van de Javasche Bank, maar ook scholen, villa’s en ziekenhuizen, zoals het hier op de foto afgebeelde Prinses Juliana Gasthuis voor Ooglijders van dr. Yap Hong Tjoen uit 1923 dat nog steeds in Yogyakarta aan de Jalan Cik Di Tiro 5 staat. Het verder functieloze daktorentje van het ziekenhuis doet denken aan het veel hogere, maar even functieloze torentje dat De Klerk tussen 1914 en 1921 zette op zijn ‘arbeiderspaleis’, Het Schip in Amsterdam.

Rumah-Sakit-Mata-Dr.-Yap
Rumah Sakit Dr. Yap in Yogyakarta (vroegere Gasthuis voor Ooglijders), 1923.

Cuypers’ invloed

Het kan niet anders dan dat Cuypers als ‘leermeester’ een aanzienlijke invloed gehad moet hebben op zijn leerlingen, die uiteindelijk de voormannen zouden worden van de Amsterdamse School. Het is voor te stellen dat Cuypers Indische invloeden inmiddels onderdeel waren geworden van hun eigen geïncorporeerde, persoonlijke vormentaal. Daarvoor hoefden De Klerk, Kramer en De Mey niet naar Indië te trekken of publicaties te lezen over de archipel, zoals de zaaltekst suggereert. Indië was niet zomaar een inspiratiebron van de Amsterdamse School. Indië lag misschien wel, door Eduard Cuypers, voor een aanzienlijk deel aan de basis van de Amsterdamse School.

Noten

[1] Emile Leushuis, Gids historische stadswandelingen (Amsterdam 2011) 36-37.

[2] G. Vissering, ‘Levensbericht van Eduard Cuypers’, Jaarboek van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde  (Leiden 1928) 4.

[3] Ibidem, 5.

[4] Ditzelfde geldt voor Jan Toorop: Susan Legene, Metamorfoze – Toorops inburgeringstraject, in: idem, Spiegelreflex. Culturele sporen van de koloniale ervaring (Amsterdam 2010) 183-204.

Verder lezen?

 

Een gedachte over “De Indische invloed op de Amsterdamse School

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s