Coen en de onproblematische vanzelfsprekendheid van het koloniale verleden in Nederland

Gisteren, 10 mei, viel mijn oog op een opiniestuk in De Volkskrant. Naar aanleiding van de derde druk van Roofstaat van Ewald Vanvugt, waarin Vanvught de zwarte bladzijden van de Nederlandse geschiedenis haarfijn ontleedt, werd de vraag gesteld of er in de schoolklas ook meer aandacht zou moeten komen voor het slavernijverleden. De voorzitter van de Vereniging van docenten Geschiedenis Nederland (VGN), Ton van der Schans, was terughoudend: het vak geschiedenis moest niet ‘te modieus worden’. Zijn angstbeeld was een soort ‘DWDD’ te worden waarin ‘achter ieder sentiment’ werd aangelopen. De Leidse emeritus hoogleraar Europese expansie en migratie Emmer vond het voorstel ‘een beetje veel’. ‘De slavernij is zo lang geleden’, wordt hij in het artikel geciteerd. ‘Het verbaast me altijd opnieuw dat mensen daar eindeloos in blijven rondzeuren’.Vergelijkbare reacties ontvingen eind vorig jaar studenten in zowel Zuid-Afrika als in Groot-Brittannië. Zij grepen de zo vanzelfsprekende aanwezigheid van standbeelden van de negentiende-eeuwse koloniaal ondernemer en politicus Cecil Rhodes (1853-1902) in beide landen aan om het debat over kolonialisme en de gevolgen daarvan tot in het heden te bediscussiëren. Niet zozeer het feit dat de man daar nog stond als een verweesde erfenis uit andere tijden, was hun een doorn in het oog, maar vooral het feit dat niemand zich er druk om maakte. Het leidde tot de verzuchting van Guardian-journalist Owen Jones dat het eens tijd werd dat Groot-Brittannië haar koloniale verleden ter discussie stelde.

De onproblematische vanzelfsprekendheid van de (tastbare) erfenis van het koloniale verleden en de onwil om deze zwarte bladzijden te herinneren enerzijds en de wens van groepen die die zwarte bladzijden direct aangaat en postkoloniale historici anderzijds is ook, getuige het artikel in De Volkskrant en het opiniestuk van historicus Karwan Fatah-Black op Joop.nl gisteren, actueel in Nederland.

J.P. Coen

Talloze mensen worden dagelijks geconfronteerd met bijvoorbeeld J.P. Coen (1587-1629), in de negentiende eeuw nog door velen (maar niet door iedereen!) gehuldigd als de stichter van het Nederlandse koloniale rijk in Azië, maar tegenwoordig vooral gezien als massamoordenaar. Niet alleen is hij groots vereeuwigd met een beeld in Hoorn, maar zijn beeltenis is ook verwerkt in monumenten als het Instituut voor de Tropen, de Bazel, de Beurs van Berlage en het Scheepvaarthuis in Amsterdam. En wat te denken van de talloze automobilisten die dagelijks de twee Amsterdamse Coentunnels of het Coenplein passeren? Daarnaast hebben straatnamencommissies geen moeite met Coen; er is de Amsterdamse Coenhaven en er zijn J.P. Coenstraten in Utrecht (met borstbeeld in een gevel), Tilburg, Hoorn, Voorschoten, Den Haag, Alphen aan den Rijn, Roermond en andere steden.

De omgang met de tastbare erfenis uit het koloniale verleden in publieke ruimtes, zoals het beeld van Coen in Hoorn, laten pijnlijk duidelijk zien hoezeer een collectieve behoefte aan zingeving van het koloniale verleden ontbreekt: ik aanschouwde zelf hoe het beeld wordt gebruikt om bij het jaarlijkse beach volleybaltoernooi de netten aan op te hangen en hoe de breiende dames van Bobeldijk, een gehucht nabij Hoorn, het beeld uitkiezen als wildbrei-object. Heel even dacht ik nog dat het een statement was, maar die illusie werd me snel ontnomen toen ik internet raadpleegde (‘lekker vrolijk en kleurrijk!’). Toen twee mannen in 2011 protest aantekenden bij het beeld van de ‘slachter van Banda’ en ervoor pleitten dat het beeld, toen bleek dat het gerestaureerd moest worden omdat het ongelukkig schade had opgelopen door een hijskraan, maar beter weg kon blijven, riep dat heftige emoties op. Coen is voor velen een icoon, een onderdeel van de stedelijke identiteit; als ‘bekend persoon uit het verleden’,  niet als symbool voor het koloniale verleden.

Het koloniale verleden als onderdeel van de Nederlandse identiteit

Verschillende academici spreken in dit opzicht over koloniale amnesie, maar Neerlandicus Paul Bijl liet zien dat in Nederland niet zozeer daarvan sprake was, maar dat dit verleden nooit als onderdeel van de nationale geschiedenis is bediscussieerd. Dat komt mijns inziens omdat het nooit als onderdeel daarvan is beschouwd; het ‘nationale koloniale’ verleden is een positief verhaal over de VOC-mentaliteit, de pijn van het verlies van de welhaast paradijselijke kolonie en lieve bediendes. De zwarte kanten van de kolonie worden beleefd als een andere geschiedenis die niet van ‘ons’ is.

Dat het koloniale verleden nog steeds in onze samenleving doorwerkt in haar denken en handelen, deel uitmaakt van de publieke ruimte waar we dagelijks mee worden geconfronteerd, en daarmee onlosmakelijk de nationale identiteit beïnvloedt, dringt nauwelijks door tot de bevolking ondanks dat in toenemende mate groepen aandacht vragen voor dat verleden. Karwan Fatah-Black stelt dat het gepast zou zijn als Nederland zich schuldig zou voelen over de Atlantische slavernij, omdat dat getuigt van de wil om te reflecteren op het verleden. Onderwijs helpt, meent hij, deze geschiedenis, die ook de Nederlandse is, collectief tot herinneren te stimuleren.

Of schuld het geschikte vliegwiel van herinneren moet zijn of de uitkomst van dat reflecteren, is een discussie waard, en ik pleit niet voor het omhalen van Coen in Hoorn, maar een collectieve wil om de donkere kanten van de Nederlandse geschiedenis onder ogen te komen, te herinneren en onderdeel te laten zijn van de Nederlandse nationale identiteit is een begin en onderwijs, goed geschiedenisonderwijs, is daarbij onontbeerlijk. Nederland is gevormd door meer dan alleen Rembrandt en de bezetting van ’40-’45;  het slavernijverleden of de militaire expedities in Indonesië  horen daarbij.  Dat is geen sentiment; dat is een historische realiteit.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s