Een eigenlijk niet zo’n ‘merkwaardig boek’: de koran van Teuku Umar in Nederland vervolgd

Het is een simpele, in leer gebonden, koran. Gedrukt in India, vermoedelijk in Mumbai. Een ‘huis-tuin-en-keukenkoran’, concludeerde conservator Mirjam Shatanawi conservator Midden-Oosten en Noord-Afrika bij het Nationaal Museum van Wereldculturen. Ze bedoelde het heilig boek van de Acehese vrijheidsstrijder Teuku Umar waarover ik in mijn blogpost van 8 juni 2016 berichtte. Ik moest in die post erkennen dat ik, na de schets van de woelige geschiedenis van betekenisveranderingen van het boek van heilig boek en roofbuit tot Helderse publiekstrekker en museumobject, uitendelijk het zicht op de verblijfplaats van de koran had verloren, maar Mirjam heeft het boek onlangs weten te traceren.

Het spoor verloren

Ik verloor het spoor op het moment dat de koran in 1948 door het Koloniaal Instituut (het huidige Tropenmuseum / Nationaal Museum van Wereldculturen) aan Frits Herman van Naerssen (1904-1974) werd overgedragen.[i] Van Naerssen was niet alleen conservator aan het Instituut in Amsterdam, maar ook lector aan de Landbouwhogeschool in Wageningen.

Wageningen was vanouds tevens sterk gericht op Indië vanwege de behoeften van de landbouw in de archipel en had derhalve een omvangrijke bibliotheek over de kolonie. Zo was er onder meer een afdeling ‘Oosterse werken’, die voor het grootste deel in 2000 overgedragen is aan het Leidse Koninklijk Instituut voor de Taal-, Land- en Volkenkunde. Navraag bij de Speciale Collecties van de universiteitsbibliotheek van wat tegenwoordig Wageningen University heet leverde echter geen koran op. Het deed Onno Kasteelen, medewerker aldaar, verzuchten: ‘Kortom, het verhaal van de omzwervingen van deze koran is een mysterie en ik ben bang dat het bij een mysterieus verhaal blijft.’[ii]

De koran teruggevonden

Mirjam Shatanawi, die het blogje las, herinnerde zich ooit in het Rotterdamse Wereldmuseum voorwerpen met inventarisnummers uit het voormalige Koloniaal Instituut tegen te zijn gekomen. Die voorwerpen kwamen uit een schenking van Amsterdam aan Wageningen en waren uiteindelijk in Rotterdam terecht gekomen. Ze vermoedde dat ‘mijn’ koran van Teuku Umar in diezelfde schenking had gezeten. Recentelijk was ze in het Wereldmuseum en kon ze inderdaad de koran achterhalen en haar vermoedens bevestigen.

Wat was er gebeurd sinds Van Naerssen in Wageningen de koran in zijn bezit kreeg? Eigenlijk is dat nog steeds niet duidelijk. Van Naerssen vertrok in 1957 naar Australië. In deze periode, in ieder geval vóór 1962, zijn diverse objecten, waaronder de koran, in het gymnasium in Schiedam beland. Mirjam ontdekte namelijk dat in 1962 op de school objecten van de Landbouwhogeschool tentoongesteld werden, ongetwijfeld ten bate van het onderwijs van de bevoorrechte Schiedamse jeugd. Uit die expositie koos vervolgens het etnografisch museum in Delft, het museum dat later Nusantara zou gaan heten, 190 objecten te leen van de Landbouwhogeschool. Zo belanden er objecten in Delft. De koran van Teuku Umar bevond zich hier overigens niet onder en bleef in het gymnasium.

Decennia later, in 1997, schonk het Stedelijk Gymnasium objecten uit koloniaal Indonesië en Oceanië aan het meest nabijgelegen etnografisch museum, het huidige Wereldmuseum. De koran was nu wel onder deze voorwerpen. In het Rotterdamse museum werden oude inventarisnummers op enkele objecten herkend als zijnde ‘Amsterdams’ en werd contact gezocht met het Tropenmuseum. In een brief uit februari 2003 aan het Wereldmuseum liet het Tropenmuseum weten prijs te stellen op teruggave van bepaalde objecten uit haar historische collectie. Het Wereldmuseum willigde volgens Mirjam het verzoek in en heeft met toestemming van het Stedelijk Gymnasium een deel teruggegeven aan Amsterdam. De koran is echter niet teruggegeven en bevindt zich daarom nog steeds in de depots in Rotterdam, tamelijk vergeten en ontdaan van zijn historische betekenis. Een andere belangwekkende betekenis heeft het echter eigenlijk ook niet…

Een ‘gewone’ koran uit Aceh

Zoals Mirjam ook aangeeft zijn qua uiterlijk en productie (veelal kort daarvoor gemaakt, in Mumbai) zeer vergelijkbare korans tijdens de oorlog in Aceh veel verzameld door Nederlandse militairen. In de collectie van het Museum van Wereldculturen, en ook in andere musea, bestaan er verschillende.[iii]

Zo is er een die, tezamen met een grote hoeveelheid sieraden, wapens en textiel, verzameld was door officier Th. J. Veltman (1868-1943) en in 1907 aan Leiden werd geschonken. Veltman was vanaf 1896 in Aceh gestationeerd geweest en had zich bovendien in de onmiddellijke nabijheid bevonden van een andere verzamelende militair, de roemruchte officier Van Daalen (zie ook mijn blog van 21 mei 2016).

Daarnaast bestaat er ook een koran die, net als de aan Teuku Umar toegeschreven koran, tijdens de aanval op Teuku Umars huis in Lam Pisang in 1896 verzameld is. In het werk was een briefje geschoven waarop vermeld staat dat deze koran verzameld is in ‘een der loopgraven’ die rondom het huis van Teuku Umar gegraven waren. Diverse kranten berichtten inderdaad over de uitvoerige versterkingen die de troepen van Teuku Umar hadden opgetrokken:

‘Hier eene complente benteng, daar eene zware loopgraaf, ja, eigenlijk zou men wel kunnen zeggen, dat die rand ééne doorloopende linie van versterkingen is; kijkt men nauwkeurig met een kijker, dan ontdekt met telkens achter dien voorsten rand weder nieuwe loopgraven, kleine bentings, borstweringen bamboe doeri, versperringen enz.: (…) Uit deze korte beschrijving zult ge kunnen opmaken, lezer, dat het geene peulschilletje zal zijn, om onzen vriend Oemar in zijne residentie te gaan opzoeken’.[iv]

In één van deze versterkingen was dus deze koran verzameld (tezamen met ongetwijfeld ook talloze andere voorwerpen en islamitische geschriften) en door een Nederlandse militair mee naar huis genomen.

koran-gevonden-in-een-van-de-loopgraven-van-teuku-umar-schonken-1908-tm-h-2089
Koran gevonden in een van de loopgraven rond Lam Pisang, Aceh. Collectie Nationaal Museum van Wereldculturen, TM-H-2089.

 

Tot slot

Kortom, de aan Teuku Umar toegeschreven koran in Helderse handen was noch in vormgeving noch in zijn Indiase afkomst of ouderdom bijzonder in Aceh. Het was zijn vermeende herkomst (uit de handen van een Acehse vrijheidsstrijder) die het werk bijzonder maakte en waarvoor Den Helder in 1896, wiens bevolking vermoedelijk voor het eerst een koran zag, uit liep.

De, bovendien uiterst onzekere, herkomst maakte ook dat het werk na 1948, in een veranderende, dekoloniserende, wereld, niet meer museumwaardig genoeg werd geacht en een nieuwe, uitgeklede, betekenis als Indonesisch heilig schrift kreeg, aanvankelijk in de onderwijskundige context van de hogeschool, later in dat van het gymnasium.

En toen het object ook in die context zijn betekenis voor het onderwijs verloor, werd het geschonken aan een willekeurig museum – de eerdere nationaal-koloniale of historische betekenissen en hun belang naar de achtergrond gedrongen. De biografie van deze ‘huis-tuin-en-keukenkoran’ geeft ons dan ook, in het klein, inzicht in de veranderende omgang van Nederland met zijn koloniale geschiedenis van verovering en overwinning.

Met veel dank aan Mirjam Shatanawi voor haar inzet en informatie.

Noten

[i] Objectinformatie bij inv.nr. TM-1378-1. Nationaal Museum van Wereldculturen / Tropenmuseum. Met dank aan Richard van Alphen. Nota bene: de koran is nu in het Wereldmuseum Rotterdam terug te vinden onder inv.nr. 74931.

[ii] Mail van Onno Kasteelen aan mij, d.d. 22 juni 2016. Ik ben hem en Liesbeth Missel, conservator Speciale Collecties aan Wageningen University, dankbaar voor de inspanningen die zij hebben verricht.

[iii] Behalve die hieronder genoemde, ook de korans in het Nationaal Museum van Wereldculturen met de inventarisnummers TM-H-1245 en RV-03-235, een koran in de collectie van Museum Nusantara, S240-23 (met als herkomst Sulawesi?), verschillende korans in het Wereldmuseum in Rotterdam (maar waarvan ik de catalogusnummers niet kan noemen, omdat die niet vermeld worden op de website) en ongetwijfeld talloze andere die meer uitvoerig onderzoek naar boven zullen brengen.

[iv] Algemeen Handelsblad, 26 juni 1896.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s