Recensie tentoonstelling ‘Sporen van Smaragd’ – Spoorwegmuseum, Utrecht

2 | 8 | 2017

Recensie tentoonstelling ‘Sporen van Smaragd’ – Spoorwegmuseum, Maliebaanstation, Utrecht

Nog te zien t/m 10 november 2017

Al sinds het begin van deze eeuw probeert het Utrechtse Spoorwegmuseum (met de slogan: ‘dat wil je beleven!’) met de in de museale wereld zowel verguisde als verafgode concepten ‘beleving’ en ‘ervaring’ bezoekers te trekken en ze daarmee ook nog iets bij te brengen. ‘Educatie door vermaak’, noemde (sinds deze maand voormalig) directeur Marten Foppen dat vorig jaar.[1]

Een simulator, een achtbaan in de vorm van een trein en theater zouden vooral kinderen, maar ook hun (groot)ouders, iets bij moeten brengen over de geschiedenis van het Nederlandse spoor. Er mocht ‘geen sprake’ zijn van ‘verpretparkisering’, aldus de directeur. Een goede balans tussen beleving en inhoud was vereist – vermoedelijk dat het museum daarom tamelijk klassiek-inhoudelijke tentoonstellingen als ‘Sporen van Smaragd’, over de geschiedenis van het spoor in de voormalige kolonie Nederlands-Indië, organiseert.

Een slim ontwerp

Achterin de grote hal, na de imposante historische treinen die als blikvangers dienen, en het horeca-gedeelte, is een klein gedeelte gereserveerd voor deze tentoonstelling. Het is slim ingericht; buiten enkele vitrines die los in de hal zijn geplaatst, is het centrum van de tentoonstelling een rond, groen gekleurd platform met in het midden een grote vitrine voor grote objecten en schaalmodellen van treinen. Het tentoonstellingsverhaal, opgehangen aan verschillende hoofdpersonen, wordt aan de buitenste zijde van het platform gepresenteerd zodat wanneer je als bezoeker een rondje om de vitrine loopt je het verhaal kan volgen. Aparte houten tekst-’bladen’ verschaffen de bezoekers verdieping. En er zijn zoveel ‘bladen’ dat als je alles zou willen lezen je in deze kleine tentoonstelling een hele middag zoet bent. De allesweter wordt hier ruimschoots bediend.

Decor Sporen van Smaragd

Houten tekstblad
Eén van de houten tekstbladen in de tentoonstelling.

Teveel willen vertellen

En dat is ook meteen een van de pijnpunten van deze tentoonstelling; het wil veel te veel vertellen. Van de eerste aanleg van het spoor in de Nederlandse kolonie met zijn geschiedenis en technische aspecten tot het huidige Indonesische spoor. En passant wordt het Cultuurstelsel behandeld, de scheiding in de klassen in de treinen, de Tweede Wereldoorlog, het Indonesisch nationalisme etc. Natuurlijk is veel te herleiden tot het spoor en kent dat veel facetten, maar of dat werkt bij een tentoonstelling die het vooral moet hebben van de toch al aanwezige bezoekers van het museum, veelal kinderen en hun ouders, die kwamen voor de ‘de methode van een pretpark en de inhoud van een museum’, is maar zeer de vraag.[2]

De historische personages die gekozen zijn om het verhaal aan op te hangen, geven bovendien ook niet veel houvast om de rode draad te kunnen blijven volgen. Zelfs voor ingewijden, en wij rekenden ons voor het gemak maar daaronder, was het niet altijd duidelijk waarom er voor een bepaald iemand was gekozen en wat nu precies de boodschap was die de makers van de tentoonstelling met deze keuze voor ogen hebben gehad.

Onbedoeld koloniaal perspectief

Een ander pijnpunt betreft het perspectief van de tentoonstelling. Het is te prijzen dat de bedenkers proberen verder te kijken dan het koloniaal-nationale verhaal en dat zij ook personen als Soekarno, de eerste president van Indonesië, en Teuku Umar, een verzetsheld uit Aceh, centraal hebben gesteld. Toch is het gepresenteerde verhaal nog te vaak koloniaal en Neerlandocentrisch, en soms zelfs naïef en tegenstrijdig. Teuku Umar wordt gepresenteerd als ‘berucht’ verzetsleider (even verderop wordt gelukkig wel gesteld dat Nederlanders hem toen berucht vonden – maar kennelijk vonden de makers dat bij het schrijven van de tekst ook nog steeds) en de Aceh-oorlog wordt nog steeds gepresenteerd als de ‘pacificatie’ van Aceh. En dit zijn slechts enkele voorbeelden uit de grote hoeveelheid tekstuele informatie die bezoekers tot zich kunnen nemen.

Verder is de aandacht voornamelijk gericht op de Europese kant van het verhaal. De lokale bevolking verschijnt ten tonele als het gaat om de (onvrije) arbeiders die het spoor aanlegden, waarbij slechts terloops aan hun slechte omstandigheden wordt gerefereerd, of, even terloops, als het gaat om de vele mensen die de trein gebruikten om hun handelswaar naar de markt te brengen. De sociaal-economische consequenties van de aanleg van het spoor voor de Indonesische bevolking, of het nu gaat om de beroerde omstandigheden waaronder Javanen of Chinezen het spoor aanlegden, om zij die nu makkelijk hun handelswaar konden vervoeren of om zij die (beperkt) carrière konden maken binnen de koloniale spoorwegmaatschappijen, is eigenlijk, net zoals in de koloniale tijd, van ondergeschikt belang.

Dat de tentoongestelde voorwerpen verzameld zijn door Europeanen en dus het koloniale denken uit die tijd reflecteren, zoals de makers in hun introductietekst stellen, dwingt deze tentoonstellingsmakers niet om diezelfde beweringen te herhalen of te vervallen in clichés – net zoals vermoedelijk het gebruik van de kleur groen voor het decor inspeelt op een versimpeld en oriëntalistisch-romantisch beeld van Indonesië (tropisch oerwoud?). Het zou juist hun taak moeten zijn om, met de gezaghebbende positie die zij innemen, dergelijke kwesties voor een groot publiek, dat het Spoorwegmuseum juist zo goed aantrekt, ter discussie te stellen.

Het is jammer dat dat niet beter lukt dan dit en dat het ook koloniale nostalgie is waarmee de tentoonstelling afsluit; met foto’s van de talloze oude Nederlandse treinen die nog tot ver in de twintigste eeuw over het Indonesische spoor reden…

Met dank aan Heleen Pronk voor haar gezelligheid…

Noten

[1] ‘Wij concurreren niet met de Efteling’, De Telegraaf,  23 juli 2016.

[2] ‘Museum moet ook vermaken’; Paul van Vlijmen, De Telegraaf, 23 maart 2013.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s