Raden Saleh in Singapore: recensie tentoonstelling ‘Between Worlds: Raden Saleh and Juan Luna’

27 | 11 | 2017

Raden Saleh in Singapore: recensie tentoonstelling ‘Between Worlds: Raden Saleh and Juan Luna’ – nog t/m 11 maart 2018 in de National Gallery in Singapore

Zo vaak gebeurt het niet: de Javaanse kunstenaar Raden Saleh (1811-1880), die Europees opgeleid was en in westerse stijl schilderde, als onderwerp van een kunsthistorische tentoonstelling met een historisch verhaal. In Nederland zijn het vooral puur cultuurhistorische tentoonstellingen over Nederlands-Indië die zijn schilderijen etaleren. Weliswaar hangt Raden Saleh in het Rijksmuseum, maar daar is zijn werk onderdeel van het cultuurhistorische ‘uitstapje’ naar de geschiedenis van ‘Nederland overzee’. Zo ontstijgt hij het etiket van ‘unieke Javaan in een Europese context’ maar zelden. Soms neigt de manier waarop hij wordt gepresenteerd zelfs naar het aanschouwen van een rariteit. En als zijn werk opgenomen wordt in een Nederlandse tentoonstelling waarin zowel Raden Salehs kunsthistorische als historische belang wordt uitgelicht, zoals dat gebeurde in 2009 in ‘Beyond the Dutch’ (Centraal Museum, Utrecht), dan maakt zijn werk deel uit van een groter geheel van werk van andere kunstenaars.

Een ‘andere’ Raden Saleh

In Zuidoost-Azië wordt Raden Saleh over het algemeen anders gezien en dat is verfrissend. Zo was er in 2012 de Raden Saleh tentoonstelling in de Galeri Nasional Indonesia en nu is er in Singapore de tweeluik ‘Between Worlds: Raden Saleh and Juan Luna’. Hoewel de titel doet vermoeden dat de nadruk ligt op het historische belang van beide mannen (ze worden alle twee neergezet als nationale helden die aan de wieg zouden staan van de nationalistische beweging van respectievelijk Indonesië en de Filippijnen) wordt er veel aandacht besteed aan de kunsthistorische ontwikkeling die de kunstenaars doormaakten.

Schelfhoutje
Raden Saleh, ‘Een schip in nood’, ca. 1842. Olieverf op doek. Collectie National Gallery Singapore.
Zo zag ik schilderijen waarin Raden Saleh zich bekwaamde in het uitbeelden van de verschillende poses van leeuwen – dieren waardoor hij gefascineerd was en die hij in Den Haag had gezien in de menagerie van dompteur Henri Martin. Ook waren er verschillende zeegezichten: in nood verkerende boten op een woelige, grauwe zee. Het portret van Raden Saleh, dat lang doorgegaan is als zelfportret en tegenwoordig in het Rijksmuseum hangt, toont de schilder met een dergelijk werk op zijn ezel. Ook waren er verrassende ‘Schelfhoutjes’: romantische wintertafereeltjes vol sneeuw en ijs die lijken op de werken van Andreas Schelfhout (1787-1870). En er waren andere, romantische, landschappen; een huis, met een rokende schoorsteen, met op de voorgrond een vijvertje, in een Hollands idyllisch landschap en een watermolen in een evenzo romantisch, maar onhollands, want bergachtig, landschap.

IMG_6468.JPG
Raden Saleh, ‘Een Nederlands winter landschap’, 1834. Olieverf op doek. Collectie Maria Lim.
Het is werk van Raden Saleh dat niet vaak met hem geassocieerd wordt. Het zijn eerder jachtscenes, zoals het werk ‘de Leeuwenjacht’ uit 1841, waarvan we hem kennen. Of het dramatische ‘Boschbrand’, ooit geschonken aan koning Willem III en recentelijk door de Nederlandse koninklijke familie in zeer slechte staat verkocht aan de National Gallery van Singapore en door het museum opgeknapt. Jammer genoeg heeft dit werk, net als enkele andere, kleine schilderijtjes van Raden Saleh geen plaats kunnen krijgen op de tentoonstelling en zijn ze enkel verderop in het museum te zien. Was ‘Boschbrand’ wellicht te groot om verplaatst worden? Het is spijtig, want het had zeer goed in het overzicht, waarin duidelijk wordt dat paarden, leeuwen en tijgers in dramatische actieposes de voorkeur van de schilder hadden, gepast. Het gigantische werk kan dan ook volgens mij gezien worden als de culminatie van al zijn kleiner, voorgaande werk waarin gewonde paarden, leeuwen en tijgers centraal staan.

Boschbrand
Raden Saleh, ‘Boschbrand’ / ‘Forest Fire’, 1849. Collectie National Gallery Singapore.

Wat mist

Wat ook pijnlijk mist, is het werk ‘de arrestatie van Diponegoro’ uit 1857, een ander hoogtepunt in Raden Salehs oeuvre. Dit schilderij moet gezien worden als de pendant van Nicolaas Pienemans ‘onderwerping’ van Diponegoro uit ca. 1830. Dat laatste werk kan gelezen worden als de triomf van het Nederlandse gezag in de vorm van generaal Hendrik De Kock. Raden Saleh schilderde zijn eigen impressie van de gebeurtenis weliswaar voor koning Willem III, maar kan begrepen worden als kritiek op het Nederlandse bestuur. Zo stellen academici als Werner Krauss[i] en Peter Carey[ii] dat de hoofden van de Nederlanders onnatuurlijk groot afgebeeld zijn en dat dat gezien moet worden als een verwijzing naar raksasa’s, bloeddorstige wezens uit de Hindoe-mythologie.

Penangkapan Diponegoro 1857
Raden Saleh, ‘Penangkapan Pangeran Diponegoro’ / ‘De arrestatie van prins Diponegoro’, 1857. Istana Merdeka, Jakarta, Indonesië.
Het schilderij is in 1978 door koningin Juliana geschonken aan de Indonesische staat en hangt sindsdien in het presidentiële paleis waar het slechts zelden vandaan komt. Het is ongelooflijk jammer dat een tentoonstelling dat het punt wil maken dat Raden Saleh aan de weg stond van het Indonesische nationalisme en dus verzet tegen de Nederlanders (een bewering die, zeker in Europa, niet door iedereen onmiddellijk gedeeld zal worden), juist dat werk, waarmee deze stelling prachtig onderbouwd had kunnen worden, mist. Het is een schrale troost dat een (afbeelding van een?) voorstudie van het werk, uit de collectie van het Nederlandse Atlas van Stolk, er hangt, met daaronder de afbeelding van het uiteindelijke resultaat. Dat het kopieën betreffen, is vermoedelijk de reden dat het geheel wat verstopt is in de tentoonstelling of in ieder geval niet prominent geëtaleerd.

Het deel dat het leven en werk van de Filipijnse kunstenaar Juan Luna (1857-1899) toont, overtuigt veel duidelijker dan voor Raden Saleh, hoezeer Luna betrokken was bij de Filipijnse onafhankelijkheidsbeweging en hoezeer de onderwerpen van zijn schilderijen daar betrekking op hadden. Luna maakte duidelijk zeer maatschappelijk betrokken werken. Een vergelijking van stijlen van beide kunstenaars laat goed zien hoe de één diep geworteld was in de romantische, aanvankelijk wat ingetogener, traditie van de Lage Landen en hoezeer de ander het product is van een klassiek-romantische kunsthistorische traditie in de stijl van onder meer Delacroix.

Tot slot

Vanwege het gegeven dat Raden Saleh in de expositie om zijn betekenis als origineel kunstenaar gewaardeerd wordt, de verrassende invalshoek van de betekenis die aan hem wordt toegekend in de vrijheidsstrijd van de voormalige koloniën, de bijzondere combinatie met de Filipijnse Luna en de vele werken uit privé-collecties en grote musea als het Rijksmuseum maken deze tentoonstelling zeer de moeite waard voor iedereen die in de komende maanden in Singapore moe van het winkelen is of snakt naar een beetje cultuur.

Noten

[i] Werner Krauss, ‘Raden Saleh’s interpretation of the arrest of Diponegoro: an example of Indonesian ‘proto-nationalist Modernism’, Archipel 69 (2005) 259-294.

[ii] Peter Carey, ‘Raden Saleh, Dipanagara and the painting of the Capture of Dipanagara at Magelang (28 March 1830), Journal of the Malaysian Branch of the Royal Asiatic Society 55 (1982) 1-25.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s