Maand van de Geschiedenis 2018: Opstand en koloniaal Indonesië

8 | 10 | 2018

De Maand van de Geschiedenis besteedt ook aandacht aan ‘opstand’ in voormalig Nederlands-Indië. Op het eerste gezicht en onbewust geeft het geheel aan diverse bijdragen aan de Maand de impressie van versnipperde koloniale opstanden, terwijl onlangs juist is aangetoond dat er in het geval van koloniaal Indonesië sprake was van eeuwenlang structurele oorlog. Dit is echter een beeld van het koloniale verleden dat in Nederland maar moeilijk bekijft.

Maand van de Geschiedenis 2018

Het kan u bijna niet ontgaan zijn: het is weer Maand van de Geschiedenis. Talloze lezingen, presentaties, rondleidingen moeten invulling geven aan een maand die dit keer als thema ‘Opstand’ heeft. Het wordt groots afgesloten met de Nacht van de Geschiedenis op 27 oktober in hét museum van geschiedenis en kunst in Nederland bij uitstek, het Rijksmuseum, en de uitreiking van de Libris Geschiedenis Prijs de dag erna.

De voormalige Nederlandse koloniën ontbreken in de lange lijst van activiteiten zeker niet. Zo wordt er (maar dit is slechts een kleine greep) door The Black Archives aandacht gegeven aan zwart verzet, is er een theaterproject over Molukkers in Nederland en een lezing over de Indonesische generaal Sudirman en kun je je zelfs door dansers door de zalen van Museum Bronbeek (dat zelfs een week van de koloniale geschiedenis heeft van 21 tot 28 oktober) laten voeren, opstand ontdekkend.

Nederlands-Indië en ‘opstand’

Het is mooi om te zien dat er zoveel aandacht is voor de koloniale dimensies van een onderwerp als ‘opstand’. Toch geven al die mooie en interessante lezingen en evenementen op het eerste gezicht een tamelijk anekdotische en versnipperde indruk. Een begrip als ‘opstand’ wekt bovendien de indruk iets tijdelijks en niet structureels te zijn. En juist in het dit voorjaar van Piet Hagen uitgekomen lijvige werk Koloniale oorlogen in Indonesië. Vijf eeuwen verzet tegen vreemde overheersing lezen we dat, in het geval van de voormalige Nederlandse kolonie in Zuidoost Azië, juist nu wél het geval was. Hagen schrijft dat ‘er in die 500 jaar altijd wel ergens oorlog was’.[i] Hij constateert dan ook minzaam: ‘Als er al een Pax Neerlandica heerste, dan was het een gewapende vrede’.[ii] Daarbij doet Hagen de afschuwelijke conclusie dat de meeste militaire en burgerslachtoffers daarbij niet aan de Europese, maar aan de Indonesische kant vielen. 3 à 4 miljoen, meent hij te weten.[iii] Laat dat aantal even goed tot u doordringen… Dat is net zoveel inwoners als Nederland rond 1880 telde![iv]

COLLECTIE_TROPENMUSEUM_Schildering_voorstellende_de_moord_op_kapitein_Tack_in_Kartasura_TMnr_H-796
De moord op VOC-kapitein Tack vanuit Javaans perspectief. Merk op hoe groot Tack afgebeeld wordt. Geschilderd op linnen door Tirto, ca. 1890-1900. Collectie Nationaal Museum van Wereldculturen, inv.nr. TM-H-796.

In dat licht bezien is de koloniale geschiedenis geen geschiedenis van verschillende opstandjes en opstanden, her en der verspreid over de archipel, maar een lange geschiedenis van structurele oorlog met miljoenen, met name Indonesische doden, tot gevolg. Opstanden in de koloniale geschiedenissen iets incidenteels, met ‘helden’ als Coen en Van Heutsz? Het doet nauwelijks recht aan de de geschiedenis zoals Hagen die schetst. Het lijkt mij dan ook tijd, zoals onlangs ook historici Anne van Mourik en Matthijs Kuipers betoogden, voor verandering in de collectieve beeldvorming over de koloniale geschiedenis en het definitieve ten grave dragen van dit vertekende beeld.

Tempo doeloe-beelden

Maar in het Nederlands collectieve bewustzijn lijkt deze visie toch maar moeizaam terrein te winnen. Het is tekenend dat vandaag (8 oktober 2018) journalist Kester Freriks zijn nieuwste boek (hij noemt het een pamflet) lanceert dat tot doel heeft het ‘donker zwarte beeld’ van het geweld in Indonesië tussen 1945 en 1950 en de ‘goede kanten, mooie herinneringen’ van het koloniale verleden met elkaar te ‘verzoenen’.[v]

Letterkundige Sarah De Mul waarschuwde al acht jaar geleden voor het gevaar dat besloten ligt in de tempo doeloe-herinneringen die Freriks in zijn Tempo Doeloe, een omhelzing centraal wil stellen. Want hoewel dergelijke representaties, die inmiddels in Nederland een heel eigen literair genre zijn geworden, juist stellen dat zij het verleden in herinnering willen roepen en het daarmee willen bewaren, selecteren en vergeten tempo doeloe herinneringen meer dan dat ze werkelijk in herinnering brengen. In plaats van het koloniale verleden van een kritische afstand te beschouwen, omarmt tempo doeloe-sentiment het verleden juist met een groot en verstikkend verlangen en marginaliseert het lokale, Indonesische, ervaringen en perspectieven.[vi]

Hiermee blijft het inmiddels traditionele beeld van een onproblematische kolonie in stand en zelfs genormaliseerd. Een veilig en minder pijnlijk beeld, dat is zeker. Maar ook elitair en eurocentrisch en daarmee zeer beperkt.[vii] Daarmee blijft Hagens structurele oorlog een koloniale opstand en de koloniale ervaring er een van theedrinken op de veranda en zwemmen in koele bergmeertjes. Dat is niet alleen jammer, maar ook niet juist.

Noten

[i] Piet Hagen, Koloniale oorlogen in Indonesië. Vijf eeuwen verzet tegen vreemde overheersing (Amsterdam 2018) 25.

[ii] Ibidem, 26.

[iii] Idem.

[iv] https://www.cbs.nl/NR/rdonlyres/7934A2DE-B87C-4CDF-8BC7-D34F02225620/0/200jaarstattijdreeksen.pdf (laatst geraadpleegd 5 oktober 2018)

[v] Dit zijn letterlijk citaten van Kester Freriks uit zijn NPO radio 1-interview van zaterdag 29 september 2018: https://www.nporadio1.nl/nieuwsweekend/onderwerpen/473512-tempo-doeloe (laatst geraadpleegd 5 oktober 2018)

[vi] Sarah De Mul, ‘Nostalgia for empire: ‘Tempo doeloe’ in contemporary Dutch literature’, Memory Studies (2010) 413-428.

[vii] Lisanne Snelders schreef onlangs een mooi en interessant proefschrift over de manier waarin ze laat zien hoe in de literatuur zeer verschillende herinneringen aan het Nederlands koloniaal verleden naar voren zijn gekomen en hoezeer die herinneringen onderhavig zijn geweest (en nog steeds zijn) aan voortdurende onderhandeling. Lisanne Snelders, Hoe Nederland Indië leest. Hella S. Haasse, Tjalie Robinson, Pramoedya Ananta Toer en de politiek van de herinnering (onuitgegeven proefschrift, Universiteit van Amsterdam, 2018).

5 gedachtes over “Maand van de Geschiedenis 2018: Opstand en koloniaal Indonesië

  1. Kees schreef:

    Beste Caroline, ik vroeg me af of het toegestaan is om uw artikel over te nemen op onze website (www.globalinfo.nl). Ik kon geen ‘disclaimer’ over copyrights oid. vinden, vandaar mijn vraag.
    Mvg Kees, globalinfo.nl

    Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s