De verschillende gezichten van Indonesië: recensie ‘Ancestors & Rituals’ & ‘Power and other things. Indonesia & Art 1835 – now’

Op de valreep bezocht ik afgelopen week in BOZAR in Brussel twee bijzondere tentoonstellingen die Indonesië en haar geschiedenis en cultuur tot onderwerp hebben. Beide komen voort uit het Europalia Arts Festival dat elke twee jaar wordt gehouden en dit jaar Indonesië als gastland heeft. De twee tentoonstellingen roepen bij bezoekers twee diametraal tegenovergestelde beelden van Indonesië op. In de ene tentoonstelling loop je naar buiten met het idee van een land met een fascinerende en rijke, maar statische, overwegend tribale, cultuur en bij de ander overheerst het beeld van een modern land met een complexe geschiedenis die nog steeds actueel is in de kunst en cultuur.

Banda en de Heren van de Thee: het beperkte zicht op complexe geschiedenissen

Een oud-collega vertelde me tijdens de kerstborrel dat hij dit voorjaar voor het eerst naar Indonesië zou gaan. De plekken die tijdens deze reis worden aangedaan, worden veelal vanuit een Nederlands nationaal perspectief belicht waarbij vooral de ondernemingslust van de VOC, tempo doeloe-nostalgie en de afschuwelijke Nederlandse ervaringen uit de Tweede Wereldoorlog centraal staan. In Indonesië, zoals op de Banda-archipel, roepen dezelfde plekken andere herinneringen op en hebben zij een geheel andere betekenis. Oog voor de andere betekenissen van dergelijke plekken van herinneringen en dus een groter perspectief op de geschiedenis zou kunnen leiden tot een groter begrip van de gehele, complexe, geschiedenis.

Raden Saleh in Singapore: recensie tentoonstelling ‘Between Worlds: Raden Saleh and Juan Luna’

Van 16 november 2017 tot en met 11 maart 2018 is er in de National Gallery in Singapore een dubbeltentoonstelling over het werk van Raden Saleh en Juan Luna. Er wordt ruimschoots aandacht besteed aan hun kunsthistorische ontwikkeling, maar ook aan hun rol in de onafhankelijkheidsbeweging van beide koloniën (Nederlands-Indië en Filipijnen). Op deze manier wordt Raden Saleh in Europa, en dan met name in Nederland, nauwelijks benaderd.

Een ‘lelijk vuil ding’: een diamant in het Rijksmuseum en de doorwerking van koloniaal denken

Eén van de objecten die centraal staat in het onderzoek van het Rijksmuseum naar de herkomst van verschillende voorwerpen is de diamant van de sultan van Banjarmasin. De betekenissen die aan deze diamant zijn toegeschreven, laten zien hoe koloniale denkbeelden en identiteiten tot op heden nog steeds doorwerken. Een kritische reflectie daarop is noodzakelijk, ook als het gaat om de vraag of de diamant rechtmatig is verworven of niet.

Recensie tentoonstelling ‘Sporen van Smaragd’ – Spoorwegmuseum, Utrecht

Het Spoorwegmuseum in Utrecht, waar vooral ‘beleving’ en ‘ervaring’ hoog in het vaandel staan, creëert ook inhoudelijke tentoonstellingen, zoals ‘Sporen van Smaragd’, over 150 jaar in de voormalige kolonie Nederlands-Indië. Deze tentoonstelling (nog t/m 10 november 2017) is weliswaar slim ingericht en lijkt een kritische blik te ambiëren, maar wil teveel vertellen en blijft toch hangen in een te koloniaal en Neerlandocentrisch perspectief.

De slachtoffers die op het politieke slagveld bleven liggen: postkoloniale migranten, 1950-1965

Tussen 1949 en 1965 vertrokken de laatste groepen migranten vanuit Indonesië naar Nederland. De manier waarop de Nederlandse overheid omging met deze mensen, die als onmiddellijk gevolg van de voormalige koloniale constellatie en daaropvolgende politieke dekolonisatie, al dan niet vrijwillig, in Nederland terechtkwamen, is nu ronduit beschamend te noemen. Het getuigt niet alleen van weinig sympathie, maar ook van (raciaal geïnspireerde) pertinente ontmoediging, minachting en zelfs (passieve) agressie naar mensen die als gevolg van Nederlands beleid in deze situatie terecht waren gekomen. Koloniale denkbeelden en in- en uitsluitingsmechanismen werden in postkoloniaal Nederland gewoon gecontinueerd.

De negentiende-eeuwse wereld van de VOC: tentoonstelling ‘De wereld van de VOC’ in het Nationaal Archief in Den Haag (nog t/m 7 januari 2018)

Eind april bezocht ik de tentoonstelling ‘De wereld van de VOC’ in het Nationaal Archief (Den Haag). De tentoonstelling is nog te zien t/m 7 januari 2018. ‘De wereld van de VOC’ is wat mij betreft niet de wereld van de VOC; het is de Nederlandse negentiende-eeuwse interpretatie van de wereld van de VOC en daarmee, ondanks alle goedbedoelde pogingen, een heel traditionele tentoonstelling vanuit wit, Europees perspectief die bekoort in schoonheid en zeker jongere bezoekers zal fascineren door de multimediale ervaring, maar die niet tegemoet komt aan de hedendaagse gehoorde vraag naar meerstemmigheid en een kritische blik op het koloniale verleden.

De Vrede van Breda en de zwarte, Molukse, bladzijden uit de geschiedenis

Dit jaar (2017) is het 350 jaar geleden dat de Vrede van Breda (1667) werd getekend. Deze gebeurtenis wordt niet direct geassocieerd met de minder fraaie kanten van het koloniaal verleden die betrekking hebben op dit verdrag, namelijk de slavenhandel in de West en de gebeurtenissen in de Banda-archipel. Aan de hand van een schilderij dat een gezicht op Banda biedt, een kruidnagelscheepje en een tekening van een slavin bespreek ik de zwarte bladzijden uit de Nederlandse koloniale geschiedenis in de Molukken. Voorts pleit ik ervoor dat deze kant van de geschiedenis nu eens goed belicht gaat worden.

Emotie in de kolonie

Emoties zijn nooit enkel een biologisch fenomeen. Ze zijn plaats-, tijd- en cultuurafhankelijk; ze worden door diverse sociale groepen op andere tijden en plaatsen op een specifieke manier gewaardeerd. Emoties beïnvloeden zo handelingen van mensen en sociale en culturele attitudes. Emotionele gemeenschappen en zelfs emotionele regimes werden hierdoor gevormd. In een koloniale setting, met zijn ongelijke machtsverhoudingen en hiërarchische samenleving die het permanent noodzakelijk maakten om zichzelf te onderscheiden van de ‘Ander’, werden emoties extra belangrijk en daarmee gepolitiseerd. Historisch onderzoek naar emoties geeft, kortom, inzicht in de manier waarop samenlevingen, in dit geval koloniale, en zijn sociale groepen functioneerde.

Van het ‘Toekoe Oemar spel’ tot het ‘Nieuw Amsterdam’ spel: de betekenis van ‘koloniale’ spellen

Spelletjes met de koloniën als onderwerp waren en zijn nooit onschuldig. Niet alleen reflecteren ze een bepaalde manier van denken, maar ze structureren en vormen, door middel van informeel leren, de wijze waarop de wereld nu en toen, aan het einde van de negentiende eeuw, geïnterpreteerd, geordend en ‘gekend’ werd. Ik illustreer dit aan de hand van het Toekoe Oemar spel, een spel over de Acehese vrijheidsstrijder aan het eind van de negentiende eeuw.