‘Hoe men toch kelderen kan!’ Het lot van de laatste sultan van Banten en zijn bezittingen

Rond Kerstmis 1899 stierf de laatste door erfopvolging rechtmatige sultan van Banten in ballingschap in Surabaya. Zijn nageslacht werd enkele jaren later als bedelaars opgepakt door de koloniale politie. Dit en de koloniale omgang met de bezittingen van het sultanaat geven inzicht in het Nederlandse koloniale beleid waarin vorsten niet alleen ontdaan werden van hun politieke macht, maar ook van sociale legitimiteit, identiteit en waardigheid.

Een ‘martelpaal’ uit Sumatra en een baksteen van de ruïne van Brederode – de collectie Waleson in het Noordbrabants Museum

De herkomst en betekenis van de collectie Waleson in het Noordbrabants Museum laten zien hoezeer (oorlog in) Nederlands grootste kolonie Nederlands-Indië, de provincie Brabant en opvattingen over nationale cultuur in de eerste helft van de negentiende eeuw nauw met elkaar verbonden waren.

Hoe een Javaanse dolk de worsteling van Nederland met zijn koloniaal verleden illustreert

Begin maart 2020 verschenen jubelende persberichten. De dolk, kris, van een beroemde Javaanse verzetsheld was in Leiden gevonden en teruggeven aan Indonesië. Hoewel de koppen en inhoud van de artikelen neutraal en weinig politiek leken te zijn, waren ze dat niet. De artikelen over de Javaanse kris, zijn decennialange ‘verdwijning’ en recente teruggave zijn illustratief voor de algehele moeizame, door politiek en nostalgie gedomineerde omgang van Nederland met zijn koloniaal verleden.

De biografie van een ambtsketen: de keten van de sultan van Ternate

Niet alleen mensen, maar ook objecten hebben een biografie. In dit artikel staat centraal de levensloop van een ambtsketen van de sultan van Ternate, afkomstig uit de collectie van het Rijksmuseum en sinds 2013 ‘op zaal’ te bewonderen. De verschillende betekenissen die tijdens het ‘leven’ van de keten door verschillende groepen mensen aan het voorwerp zijn toegeschreven, bieden een venster op de koloniale en postkoloniale geschiedenis en de manier waarop daar mee omgegaan werd en wordt. Uiteindelijk blijkt dat in Nederland na de Tweede Wereldoorlog de keten vooral begrepen werd vanuit een Nederlands-nationaal perspectief op de geschiedenis. De (post)koloniale geschiedenis is sindsdien naar de achtergrond verdwenen en bijna altijd benaderd vanuit een Westers perspectief.

Gesnelde schedels, een geweer en kompas: Georg Müller en een groep Dayaks

Het leven van de uit Mainz afkomstige en in de Nederlandse kolonie gestorven Georg Müller en de aan hem toegeschreven objecten laten ons zien hoe de geschiedenissen van de diverse Europese staten met elkaar en de diverse koloniën waren verbonden. De betekenissen van die voorwerpen geven bovendien inzicht in de werking van het kolonialisme: machtsoverheersing gebaseerd op raciaal-culturele ideeën over beschaving versus primitiviteit, superioriteit versus inferioriteit.

De materiële erfenis van de Lombokexpeditie

Steeds meer musea beginnen kritisch naar de herkomst van hun eigen, koloniale, collecties te kijken. Sinds de teruggave van voormalige koloniale collecties internationaal op de agenda werd gezet, zijn velen van mening geweest dat zich weinig tot geen koloniale roofbuit zou bevinden in Nederlandse musea. Ik denk echter dat we ons nog niet ten volle realiseren hoezeer alomtegenwoordig deze koloniale ‘last’ juist is – niet alleen in etnografische, maar zelfs in kunst- en cultuurhistorische musea als bijvoorbeeld het Rijksmuseum. Aan de hand van roofbuit uit de Lombokexpeditie van 1894 probeer ik dat hier aan te tonen.

Een ‘lelijk vuil ding’: een diamant in het Rijksmuseum en de doorwerking van koloniaal denken

Eén van de objecten die centraal staat in het onderzoek van het Rijksmuseum naar de herkomst van verschillende voorwerpen is de diamant van de sultan van Banjarmasin. De betekenissen die aan deze diamant zijn toegeschreven, laten zien hoe koloniale denkbeelden en identiteiten tot op heden nog steeds doorwerken. Een kritische reflectie daarop is noodzakelijk, ook als het gaat om de vraag of de diamant rechtmatig is verworven of niet.

De Vrede van Breda en de zwarte, Molukse, bladzijden uit de geschiedenis

Dit jaar (2017) is het 350 jaar geleden dat de Vrede van Breda (1667) werd getekend. Deze gebeurtenis wordt niet direct geassocieerd met de minder fraaie kanten van het koloniaal verleden die betrekking hebben op dit verdrag, namelijk de slavenhandel in de West en de gebeurtenissen in de Banda-archipel. Aan de hand van een schilderij dat een gezicht op Banda biedt, een kruidnagelscheepje en een tekening van een slavin bespreek ik de zwarte bladzijden uit de Nederlandse koloniale geschiedenis in de Molukken. Voorts pleit ik ervoor dat deze kant van de geschiedenis nu eens goed belicht gaat worden.