Hoe een Javaanse dolk de worsteling van Nederland met zijn koloniaal verleden illustreert

Begin maart 2020 verschenen jubelende persberichten. De dolk, kris, van een beroemde Javaanse verzetsheld was in Leiden gevonden en teruggeven aan Indonesië. Hoewel de koppen en inhoud van de artikelen neutraal en weinig politiek leken te zijn, waren ze dat niet. De artikelen over de Javaanse kris, zijn decennialange ‘verdwijning’ en recente teruggave zijn illustratief voor de algehele moeizame, door politiek en nostalgie gedomineerde omgang van Nederland met zijn koloniaal verleden.

‘Dossier Indië’: een tot discussie uitnodigende tentoonstelling

De fototentoonstelling ‘Dossier Indië’ van het Wereldmuseum Rotterdam, samengesteld door medeconservator Thom Hoffman, heeft interessante uitgangspunten. Helaas bevestigt de tentoonstelling nog in te veel opzichten reeds lang bekende beelden van de voormalige kolonie en laat het zo kansen liggen om echt ‘anders’ naar koloniale fotografie te kijken en daarmee een ander beeld van de koloniale geschiedenis van Indonesië te creëren.

Sawahlunto: de hel op aarde als Werelderfgoed

Begin juli 2019 werd bekend dat Sawahlunto in Sumatra, een voormalig mijnstadje in koloniaal Indonesië, op de Werelderfgoedlijst is geplaatst. In de verantwoording van deze keuze door ICOMOS en in Nederlandse media wordt de nadruk gelegd op het knappe Nederlands ingenieurswerk. Dat de plaats bekend stond als de ‘hel’ en de mijn dreef op dwangarbeiders en contractarbeiders die onder de meest erbarmelijke en gruwelijke omstandigheden moesten werken lijkt van ondergeschikt belang.

De ‘andere’ stem? Recensie ‘Depok: de droom van Cornelis Chastelein’, Westfries Museum Hoorn – nog tot en met 6 oktober 2019

Afgelopen zaterdag opende de tentoonstelling ‘Depok: de droom van Cornelis Chastelein’ in het Westfries Museum in Hoorn. Deze tentoonstelling is onderdeel van het nieuwe beleid van het museum om de geschiedenis vanuit meer perspectieven te belichten en meerstemmigheid als leidraad te nemen. In deze tentoonstelling is wel degelijk een ander dan enkel een Europese stem te horen, maar die stem klinkt nog wel heel zacht en voorzichtig. Om het museum te dekoloniseren is meer nodig.

Maand van de Geschiedenis 2018: Opstand en koloniaal Indonesië

De Maand van de Geschiedenis besteedt ook aandacht aan ‘opstand’ in voormalig Nederlands-Indië. Op het eerste gezicht en onbewust geeft het geheel aan diverse bijdragen aan de Maand de impressie van versnipperde koloniale opstanden, terwijl onlangs juist is aangetoond dat er in het geval van koloniaal Indonesië sprake was van eeuwenlang structurele oorlog. Dit is echter een beeld van het koloniale verleden dat in Nederland maar moeilijk bekijft.

De verschillende gezichten van Indonesië: recensie ‘Ancestors & Rituals’ & ‘Power and other things. Indonesia & Art 1835 – now’

Op de valreep bezocht ik afgelopen week in BOZAR in Brussel twee bijzondere tentoonstellingen die Indonesië en haar geschiedenis en cultuur tot onderwerp hebben. Beide komen voort uit het Europalia Arts Festival dat elke twee jaar wordt gehouden en dit jaar Indonesië als gastland heeft. De twee tentoonstellingen roepen bij bezoekers twee diametraal tegenovergestelde beelden van Indonesië op. In de ene tentoonstelling loop je naar buiten met het idee van een land met een fascinerende en rijke, maar statische, overwegend tribale, cultuur en bij de ander overheerst het beeld van een modern land met een complexe geschiedenis die nog steeds actueel is in de kunst en cultuur.

Recensie tentoonstelling ‘Sporen van Smaragd’ – Spoorwegmuseum, Utrecht

Het Spoorwegmuseum in Utrecht, waar vooral ‘beleving’ en ‘ervaring’ hoog in het vaandel staan, creëert ook inhoudelijke tentoonstellingen, zoals ‘Sporen van Smaragd’, over 150 jaar in de voormalige kolonie Nederlands-Indië. Deze tentoonstelling (nog t/m 10 november 2017) is weliswaar slim ingericht en lijkt een kritische blik te ambiëren, maar wil teveel vertellen en blijft toch hangen in een te koloniaal en Neerlandocentrisch perspectief.

De Vrede van Breda en de zwarte, Molukse, bladzijden uit de geschiedenis

Dit jaar (2017) is het 350 jaar geleden dat de Vrede van Breda (1667) werd getekend. Deze gebeurtenis wordt niet direct geassocieerd met de minder fraaie kanten van het koloniaal verleden die betrekking hebben op dit verdrag, namelijk de slavenhandel in de West en de gebeurtenissen in de Banda-archipel. Aan de hand van een schilderij dat een gezicht op Banda biedt, een kruidnagelscheepje en een tekening van een slavin bespreek ik de zwarte bladzijden uit de Nederlandse koloniale geschiedenis in de Molukken. Voorts pleit ik ervoor dat deze kant van de geschiedenis nu eens goed belicht gaat worden.

Over kannibalen en de Efteling

Een groep die zich ‘Stop Oppressive Stereotypes’ noemt beschuldigde begin juli 2016 Nederlands meest geliefde pretpark de Efteling ervan racistisch te stereotyperen door middel van attracties als Monsieur Cannibale en Carnaval Festival. Hoewel de meeste reacties die deze brief opwekt, lijken te suggereren dat bepaalde groepen in de Nederlandse samenleving weer iets nieuws gevonden hebben om over te ‘zeuren’, is niets minder waar.
Zoals onlangs emeritus hoogleraar Wekker stelde, is racistisch denken onderdeel van het Nederlands culturele archief, maar strookt niet met het beeld dat de Nederlandse natie van zichzelf heeft. Hierdoor komt het dat racisme en ook koloniaal geweld, zoals Paul Bijl dat enkele jaren geleden stelde, niet herkend worden en mensen de woorden niet kunnen vinden hierover te spreken.